چه عواملی می توانند باعث نابودی و از بین رفتن دریاچه خزر شوند؟، دریاچه خزر به دلیل منابع ارزشمند نفت و گاز که قریب ۵۰ درصد آن را امروزه قزاقستان استخراج می‌کند و در عین حال میزان صید، همواره مورد مناقشه بوده و هست. رژیم حقوقی خزر بر اساس توافق کشورهای ساحلی دریای خزر تعیین می‌شود اما مساله اینجاست که سهم هیچکدام از ۵ کشور همجوار خزر (ایران، قزاقستان، روسیه، آذربایجان و ترکمنستان) در بحران‌های زیست‌محیطی امروز خزر برابر نیست. خزر بدون‌تردید یک بدنه آبی منحصربفرد است که احتمال نابودی آن دور از انتظار نیست لذا اگر امروز همسایگان خزر تدبیری برای این مرز از دخالت و تصرف انسانی نیندیشند، روزی فرا می‌رسد که دیگر این دریاچه کم‌نظیر را هم بر روی نقشه بعنوان یک قلب تپنده حیات‌بخش نخواهیم داشت.

۱) دردسرساز ژله‌ای

در سال ۱۹۹۹م. شانه‌داران ژله‌ای زگیل‌مانند بعنوان یک گونه مهاجم و از طریق آب توازن کشتی‌ها به خزر راه پیدا کردند. ورود آن‌ها باعث شد که ۷۵ درصد از پلانکتون‌های جانوری کاهش پیدا کند و از آن جایی که پلانکتون‌های جانوری منبع غذایی ماهیان ارزشمند اقتصادی هستند لذا کاهش آن‌ها ضررهای اقتصادی زیادی را هم تا به امروز به دنبال داشته. هم‌اکنون میزان صید کیلکا در خزر به همین دلیل به کمتر از یک‌چهارم قبل از ورود شانه‌داران رسیده‌ است. کیلکا منبع غذایی عمده ماهیان و فوک‌ خزری است که هر دو از نظر وضعیت حفاظتی در مرحله هشدار هستند، بنابراین این یک واقعیت است که شانه‌داران کل اکوسیستم خزر را تهدید می‌کنند.

۲) آلودگی‌های شناخته و ناشناخته

مهمترین تهدید آلودگی دریاچه خزر، نفت است. در حال حاضر دو کشور آذربایجان و قزاقستان به دلیل بیشترین میزان استخراج نفت، بیشترین میزان آلاینده‌ها را نیز وارد دریای خزر می‌کنند. هر ساله نزدیک به ۱.۵ میلیارد بشکه نفت از چاه‌های نزدیک به سواحل خزر استخراج می‌شود. خطوط لوله اصلی از قزاقستان به چین و از آذربایجان به تانکرهای ترمینال‌های دریای سیاه و مدیترانه می‌رود. تانکرهای نفت از رودخانه ولگا، مهمترین منبع تغذیه خزر هم می‌گذرند و بدین شکل کل اکوسیستم را از آلودگی‌هایشان متاثر می‌سازند. حمل و نقل یکی از مهمترین عوامل تهدیدکننده بقای خزر است. ورود سموم ارگانوکلره و فسفره یکی دیگر از مهمترین دلایل آلودگی خزر است. در عین حال تاثیرپذیری از بعضی بیماری‌ها نیز خزر را تهدید می‌کند. ویروس دیستمپر سگ‌سانان و ویروس دیستمپر فوک‌ها جزو تجارب تلخ خزر هستند که در برهه‌های خاص نگران‌کننده ظاهر شده‌اند.

۳) احتمال خشک‌شدن

یکی دیگر از مهمترین تهدیدات دریای خزر احتمال خشک‌شدن آن مانند دریای آرال است. تحقیقات نشان می‌دهد که سدسازی و تبخیر قابل‌ملاحظه آب پشت سدها و مهمتر از آن تغییرات اقلیمی، حیات دریاچه خزر را به مخاطره انداخته است. مطالعات نشان می‌دهد که نشت نفت به خزر که در عین حال تبخیر را هم تحت تاثیر قرار داده، عامل ۳ الی ۵ درصد از نوسانات سطح آب دریای خزر است. دانشمندان در سال ۲۰۱۰م. به این نتیجه رسیدند که تابستان‌های گرم منجر به افت ۰٫۳ متری دریاچه خزر شده‌اند. علاوه بر آن گرما تنوع زیستی خزر را هم به مخاطره انداخته است، مساله اینجاست که در ظرف سال‌های اخیر تعداد و میزان بلوم‌های فیتوپلانکتونی که در اصل حاصل یوتروفیکاسیون (افزایش بیش از حد مواد غذایی طبیعی و مصنوعی) بوده‌اند، بشدت افزایش پیدا کرده‌ و همه این‌ها به جز آلودگی (فاضلاب و پساب و …) به نوعی با گرما هم در ارتباط است. بدیهی است که ادامه تجاربی از این دست می‌تواند کل خزر را در معرض خطر قرار دهد.